Се верува дека илјадници луѓе сè уште се заробени во урнатините на зградите низ југоисточна Турција по разорните земјотреси во понеделникот. Два големи земјотреси и стотици последователни потреси уништија најмалку 6.500 згради во 10 провинции, според владините податоци, а бројот на жртвите од разорните земјотреси што ги погодија Турција и Сирија во понеделникот се искачи на 33.179, според најновите официјални податоци, соопшти денеска..
Турската агенција Анадолу објави дека обвинителите наредиле притвор или апсење на 95 лица во врска со истрагата за безбедноста на зградите што се урнаа во земјотресот. Би-би-си подоцна објави дека биле издадени 113 наредби во врска со изградбата на зградите кои се урнале во катастрофалните земјотреси. Полицијата веќе уапсила најмалку 12 лица, меѓу кои и градежни работници.
Додека спасувачите продолжуваат да бараат чуда, земјата се обидува да разбере зошто оваа природна катастрофа – за која Турција наводно се подготвувала повеќе од 20 години – предизвикала толку голема штета на инфраструктурата.
Дали е тоа затоа што двата земјотреси, првиот со јачина од 7,8, а вториот со јачина од 7,6 степени според Рихтеровата скала, едноставно биле премногу моќни за повеќето згради да ги издржат? Или затоа што зградите не се изградени според современите градежни стандарди? Дали имало невнимание од страна на властите?
Професорката Окана Тујсуз, геолошки инженер од Техничкиот универзитет во Истанбул, за Ал Џезира изјави дека трагичната комбинација на сите горенаведени фактори довела до катастрофата во понеделникот.
– Овде зборуваме за многу силни земјотреси. Првиот беше приближно еднаков на енергијата ослободена во експлозијата на близу 5 милиони тони ТНТ. Вториот беше еднаков на 3,5 милиони тони. Повеќето згради тешко можеа да издржат таква сила – рече тој.
Сепак, постои една земја која е со децении пред остатокот од светот кога станува збор за градење отпорност на земјотреси. Заедно со подвизи на модерното инженерство, зградите отпорни на земјотреси во Јапонија и помогнаа на земјата да се справи со бројните силни земјотреси кои би биле катастрофални во остатокот од светот.
Напредокот во дизајнот на згради отпорни на земјотреси е главно неопходен во Јапонија. Островската држава се наоѓа на таканаречениот Огнен прстен на Тихиот Океан, зона каде што лежат една под друга евроазиската, пацифичката и филипинската тектонска плоча. Овој огромен притисок повремено предизвикува огромно ослободување на енергија – што резултира со земјотреси.
Три стандарди на издржливост
Јапонија претрпе бројни земјотреси во текот на својата историја, еден од најлошите беше Големиот земјотрес Канто од 1923 година. Тој беше со јачина од 7,9 степени според Рихтеровата скала, ги опустоши Токио и Јокохама и уби над 140.000 луѓе.
По Втората светска војна, јапонската влада воведе низа сè построги мерки за да ги принуди градежниците да градат згради отпорни на земјотреси. Јапонските стандарди за отпорност на земјотреси во зградите се како што следува:
Таишин: Ова е минималниот услов за зградите отпорни на земјотреси во Јапонија и наложува гредите, столбовите и ѕидовите да бидат со минимална дебелина што може да се справи со тресењето.
Сеишин: Следното ниво се препорачува за високи згради и користи амортизери кои апсорбираат голем дел од енергијата од земјотресот. Во суштина, слоеви од дебели гумени карти се поставуваат на земја под основата, со што се апсорбираат ударите.
Меншин: Ова е најнапредната форма на згради отпорни на земјотреси во Јапонија, а воедно и најскапата. Самата градежна конструкција е изолирана од земјата со слоеви од олово, челик и гума кои се движат независно од подлогата. Тоа значи дека самата зграда се движи многу малку – дури и при најтешки земјотреси.
Што друго прават Јапонците?
Во зависност од локацијата и намената на зградата, јапонските архитекти можат да избираат од многу други карактеристики на зградите отпорни на земјотреси, вклучително и употребата на челична рамка во јадрото на зградата – за разлика од армирано-бетонското јадро вообичаено во западните структури.
Исто така, пожелно е наместо бетонски столбови да се користат дијагонални амортизери, челични греди и столбови, нишала во јадрото или на покривот на објектот, мрежести конструкции кои помагаат во зајакнувањето на зградата…
Многу нови згради се поврзани и со систем за рано предупредување, кој ги предупредува жителите на претстојниот земјотрес. Исто така, сè почеста е употребата на паѓачки врати кои обезбедуваат повеќе средства за бегство, како и покриени светла кои ги штитат луѓето во случај светилките да експлодираат.
Другите земји кои се соочуваат со природни катастрофи можат да научат од пристапот на Јапонија дека силната регулатива е од витално значење – јасните закони за минималните стандарди за отпорност значат дека јапонските градежници знаат што треба да направат или ќе се соочат со високи казни.
Зошто се урнаа нови згради во Турција?
И многу Турци се чудат како е можно некои згради да останале да стојат, а други, веднаш до нив, да се срушат како кули од карти. По големиот земјотрес во индустријализираниот западен дел на земјата, Турција воведе даноци за спречување и ублажување на последиците од земјотресите, а во 2007 година ги заостри законите за градба.
Меѓутоа, прашање е колку градежниците ги почитувале. Имено, законите се едно, а почитувањето и надзорот друго.
Земјотресот што во понеделникот ја погоди Турција беше исклучително силен, но експертите велат дека многу згради, особено поновите, требало подобро да го издржат ударот.
„Ова не беше нужно вид на земјотрес што неизбежно ќе ги урне структурите“, изјави за Би-Би-Си Дејвид Александар, вонреден професор по планирање и менаџмент на Универзитетскиот колеџ во Лондон.
Во дебатите што беснеат по земјотресот, се изнесуваат шокантни детали, како што е тоа што во 2018 година ресорното министерство во извештај откри дека повеќе од 50 проценти од зградите во Турција – околу 13 милиони од нив – биле изградени на начин што прекршува постоечки правила.
Уште пошокантна е информацијата што ја изнесе Пелин Пинар Гиритлиоглу, претставник на коморите на турски инженери, архитекти и урбанисти, дека 75.000 згради во областа погодена од земјотресот добиле т.н. градежна амнестија.
Тоа е ослободување од плаќање глоба за градење без потребните сертификати за безбедност на зградата. Познатиот турски геолог Џелал Сенгор претходно оваа година коментираше дека давање амнестија за градба е еднакво на кривично дело.