Цветот на Намонија Рамонда, или српска Рамонда (Ramonda srbica), е познат како симбол на победата на српската војска во Првата светска војна и е амблем на Денот на помирувањето. Еден век подоцна, ова велигденско растение може да им помогне на луѓето со Паркинсонова болест!
Нашиот тим од научници, собран во проектот LEAPSyn-SCI, кој е финансиран од Фондот за наука во рамките на програмата „Промис“, има за цел да ја намали агрегацијата на синуклеин, кој се смета за една од почетните точки, користејќи ЛЕА протеини акумулирани во лисјата на Рамонда за време на суша. Развој на невродегенеративни заболувања, а со тоа го промовира развојот на комплетно нови стратегии за третман на Паркинсонова болест. За прв пат ќе се произведуваат ЛЕА протеини од српска рамонда.
Шефот на истражувањето, д-р Марија Видовиќ, од Институтот за молекуларна генетика и генетско инженерство на универзитетот во Белград, открива дека проектот се базира на феноменот на велигденските растенија, преживувајќи долги периоди без вода и „враќајќи се во живот“ „под наводнување.
„Постојат малку организми кои можат да преживеат недостаток на вода, бидејќи дехидрираноста ја нарушува структурата на протеините и липидите, што доведува до губење на интегритетот и клеточната функција. „Протеините присутни во доцната ембриогенеза, т.н. „ЛЕА протеините се повеќе се произведуваат во лисјата на велигденските растенија, како што е нашата ендемична српска рамонда, и спречуваат акумулација на важни протеини и губење на нивната функција“, вели д-р Марија. Видовиќ.
Укажува дека, и покрај значителните инвестиции во изминатите децении на глобално ниво, причината за оваа болест сè уште не е целосно разјаснета и нема лек за тоа. Постоечките терапевтски пристапи главно се поврзани со ублажување и лекување на симптомите. Тековните стратегии за развој на лекови се базираат или на наоѓање мали молекули кои би можеле да влијаат на агрегацијата на синуклеин или на имунотерапија и автофагија на протеински агрегати.
Д-р Видовиќ наведува дека Паркинсоновата болест, после Алцхајмеровата болест, е второто најчесто и неизлечиво невродегенеративно нарушување. Се проценува дека во моментов има повеќе од 10 милиони пациенти во светот, додека во Србија, според последните податоци на Институтот за јавно здравје во 2019 година, регистрирани се околу 14 000 пациенти со оваа дијагноза.
„Паркинсоновата болест се карактеризира со намален број на мозочни клетки кои произведуваат допамин, невротрансмитер кој игра значајна улога во регулирањето на фините движења, што доведува до бавно движење, замор и тешкотии во одржувањето на рамнотежата. Причината за намалениот број на овие клетки е нивната смрт како резултат на прогресивната акумулација на агрегирани единици на алфа-синуклеин протеин во фибрилите, т.н. Телото на Леви. „Процесите што ја активираат агрегацијата на алфа-синуклеин сè уште не се целосно познати“, додаде таа.
„Пристапот што го користиме е навистина иновативен и отвора нова димензија во развојот на терапевтски пристапи за дизајнирање на терапија со Паркинсонова болест. ЛЕА протеините од одредени организми, способни да преживеат периоди без вода, веќе се произведени со биотехнолошки методи. Arabidopsis thaliana е првата билка со секвенциран геном, која стана модел за тестирање на разни функции на растението. Сепак, растителниот ЛЕА протеин сè уште не е произведен, што се покажа дека е зголемено за време на дехидрација. „За прв пат произведуваме ЛЕА протеини од српска рамонда“, рече д-р Видовиќ.
Лекарот нагласува дека потенцијалот на ЛЕА протеинот за спречување на агрегација на алфа синуклеин е целосно неистражен и предложен за прв пат во проект на српски научници. Затоа, потребно е прво да се испита интеракцијата на овие два протеини, според дадени експериментални услови. По завршувањето на оваа фаза, што воедно претставува и исполнување на главната цел на проектот, ќе се отвори можноста за тестирање на вештачки системи и клеточни култури. Откако ќе се потврди успехот на оваа проверка, во соработка со неврофизиолози и лекари, ќе се предложи развој на нови стратегии за третман на пациенти со Паркинсонова болест.
„Нашиот тим досега ги дефинираше генските низи кои ги кодираат ЛЕА протеините на Рамонда. Напредните аналитички методи идентификуваа ЛЕА протеини, кои се покачени во дехидрирани суви лисја на рамонда. Ние сме на работ на интеграција на улогата на овие ЛЕА протеини во целокупниот заштитен одговор на дехидрирачката рамонда. Во моментов сме ангажирани во производство на рекомбинантни ЛЕА протеини користејќи бактериски клетки во кои „воведовме“ ген Рамонда. Исто така, одделот за биоинформатика во нашиот тим е заинтересиран за моделирање и предвидување на интеракции помеѓу ЛЕА протеините и алфа синуклеинот “, истакнува таа.
Покрај д-р Марија Видовиќ, во тимот се и Страхиња Стевановиќ, докторанд на Фармацевтскиот факултет, вработена во Институтот за молекуларна генетика и генетско инженерство. Соња Милиќ Комиќ, доктор по хемија и Соња Веjовиќ Јовановиќ, д-р по физиологија на растенијата, се од Институтот за мултидисциплинарни истражувања. Во научниот тим се вклучени д-р Јелена Радосавлевиќ, доцент на Хемискиот факултет и Наташа Килибарда, ветеринар вработена на Универзитетот Сингидунум. По производството на доволна количина на ЛЕА протеин, тимот ќе започне експериментално тестирање со алфа синуклеин, кое ќе се изврши под услови предвидени со моделирањето.
Ова растение, широко познато по својата убавина, го доби името по кралицата Наталија, сопругата на кралот Милан Обреновиќ. Кога кралот сакал да остане во Ниш, тогашната втора престолнина на Србија, д-р Сава Петровиќ, дворски лекар, секогаш патувал со кралот и кралицата. Додека шетал околу Ниш, забележал друг вид на ова растение и го нарекол Ниш Рамонда. Сепак, измамена од убавината на кралицата, дворскиот лекар го смени името на цветот во – Наталија Рамонда. Иако билката ја открил д-р Сава Петровиќ во 1884 година, таа за прв пат била воведена во ботаниката и литературата од Јосиф Панчиќ.
Велигден расте само во Србија, Македонија и Грција, загрозениот вид е заштитен. Луѓето го нарекуваат и велигденски цвет, бидејќи дури и кога ќе се исуши, оживува и цвета само за Велигден.