Понатамошните ископувања ги најдоа и sидовите на зградата што луѓето од Брестовик ја нарекоа црква на Вукашин.
Тоа беше 1895 година. Извесен Вукашин Милосавjeевиќ ископа дупки за сливи во неговиот овоштарник во Брестовик, недалеку од Гроцка. И работата како работа – напорна, напорна, но она што мора да се направи. Во еден момент, Еш заглави на нешто. И така, сосема случајно, Вукашин ископа историја …
За она што на почетокот изгледаше како поголем камен, се покажа дека е свод на античка зграда. Понатамошните ископувања ги најдоа и sидовите на зградата што луѓето од Брестовик ќе ги наречат црква на Вукашин.
Денес, Брестовик е рурална населба во општина Гроцка, која има нешто повеќе од 1.000 жители. Повеќето луѓе знаат за овоштарството, додека само мал број луѓе знаат што Вукашин всушност открил уште во 1895 година.
Приказна од римско време
Набргу откако Вукашин ја откри мистериозната зграда, Националниот музеј беше известен и во септември 1895 година започнаа археолошките истражувања, предводени од кустосот на Националниот музеј Михајло Валтровиќ. И веднаш му беше јасно дека, за да разбере од каде потекнува оваа зграда на територијата на Србија, мора да се врати многу назад во времето, во времето на Антички Рим.
Римската држава започнала да се шири на Балканот кон крајот на 3 век п.н.е., кога водела војни против Илирите и Античките Македонци. Три римски-илирски и три римски-македонски војни се случиле во периодот од 229 до 168 година п.н.е.
Со победите во овие војни, Римјаните ги освоиле Илирите и Античките Македонци, ги припоиле нивните територии кон моќната римска држава и после тоа започнала експанзија на државата кон Дунав и Панонската рамнина.
Римската република прерасна во Римска империја, а римскиот император Октавијан го освои остатокот од Балканот. Со текот на времето, на територијата на денешна Србија се формирале провинциите Горна Мезија, Панонија Секунда, Дарданија, Превалис и Дакија.
Римјаните формирале воена граница – Дунавски лимеси за да ја одбранат империјата од варварски напади и ја изградиле Виа Милитарис – воена рута што ги поврзува Сингидунум (Белград), долината Маргус (Морава), преку Наис (Ниш) и Сердика ( денешна Софија) со Цариград.и Азија.
Каква врска има сето ова со Брестовик?
Како што вели Феликс Каниц, австро-унгарски патописец, етнолог и археолог во своето дело „Србија, земјата и населението од римскиот период до крајот на 19 век“, имаше каструм со неколку караули, бунар , населба и богато украсена гробница на ридот Брестовица.
Археолошките ископувања направени во 1895 година утврдиле дека станува збор за зграда подигната кон крајот на 3 или почетокот на 4 век. Во него доминираат римски елементи на архитектурата, како што се сводот и сводот, што може да се види веднаш на пристапот.
Гробот е изграден од рез камен, камчиња и цигли, кои се врзани со варов малтер. Делумно бил закопан во падината на ридот, со премин, трем и централен дел со две странични конци и гробница каде имало три sидарски саркофази.
Внатрешноста беше украсена со фрески, статуи на лавови, крилести гении и човечка фигура. Во сводот доминираат форми како што се круг и коцка, како и цветен мотив, додека на wallsидовите се прикажани правоаголни форми украсени со лозови мотиви. Застапените бои се бордо, сина и зелена боја насликани на бела позадина.
Чија е „гробницата во Брест“?
Очигледно, гробот го изградил богат Римјанин како место каде што ќе почива неговото семејство по неговата смрт – тој, неговата сопруга и едно дете.
Српската православна црква, пак, смета дека моштите на белградските првомаченици Ермил и Стратоник, починати во 315 година, почиваат во гробот.
Тој ги осуди на смрт со мачење и задавување на императорот Лициниј, а писателите на биографиите и во грчка и во латинска држава наведуваат дека биле фрлени во Дунав под белградската тврдина. Според легендата, нивните тела пловеле низводно, а локалните христијани ги закопале на ридот во гробница од тули, што исто така одговара на локацијата во Брестовик.
Денес, гробот има статус на споменик на културата од големо значење и е во многу лоша состојба бидејќи последната конзервација е направена пред повеќе од 50 години. Професијата се надева на реконструкција на овој уникатен споменик со ретки примери на римско сликарство што е можно поскоро.
* Автор на текстот е Душан Јовиќ, студент на Регионалниот центар за таленти Белград и освојувач на првото место на прегледот на истражувачки дела на средношколци за историско дело „Заштита на доцноримската гробница во Брестовик“