Мато Галиќ имаше таква судбина каква што ретко се гледа на филмското платно! По никоја цена не дозволи неправдата да му го уништи животот.
Мато Гелиќ Од селото Јањац кај Зеница, во младоста бил обвинет дека се обидел да го убие Јосип Броз Тито, па завршил во озлогласениот логор на Голи Оток . Не бил ни возрасен кога се нашол зад решетки, но и на толку млад покажувал голема бестрашност. Беше решен да ја добие својата слобода, пркоси без страв, а неговата приказна покажува дека богатството навистина ги следи храбрите.
Гелиќ на почетокот на својата исповед истакна дека инаетот му е главното оружје во борбата за слобода.
„ Никогаш немаше да побегнам од тебе, дете, да не беше од каприц. Инат! Главата ми е луда, а јас сум млад и силен како бик. Донесен е нов закон дека од затвор може да се оди на една година, од десет до петнаесет дена. Му пишав на татко ми да ми испрати одело и пари за патувањето. Ја продаде кравата. Стигнува пакетот и го прашувам Ненад, командире, може ли да одам сега? Тој вели дека не може. Што не може? Не си добар, вели тој. Како не, бркав по пет стандарди во работилницата, работев прекувремено, добивав награди за пет кутии пури во сабота! Штом пристигнете во затвор, ве ставаат во групата „б“. Ако не се подобриш, влегуваш во групата „в“, ако си подобар преминуваш во „а“. Потоа следи годишниот. Секогаш оставам „б“ – објасни тој.
Командантот му рекол дека нема да оди дома до следната година.
„Реко, имам доволно време да служам, па сигурно ќе си одам дома. Тој вели, џабе е. Реко, така ли е? Тој вели, да! Твое е да бегаш, а наше да те фатиме Раде, Црногорец, ми ја продаде кравата. Јас си одам дома, па Тито требаше да биде убиен во 1958 година, каде што се наполни гасот од високата печка, немаше да остане ниту еден жив додека не го фатија Славко Милетиќ и целата група извесно време се дружеше со нив во хрватскиот дом, се викаше Краљ Томислав, како Хрват младост, но не направив ништо на три и пол години. Имав нешто помалку од 18 години. Тоа е затвор во затвор, таму го праќаат најлошото“, вели тој за „Слободна Далмација“.
И еден ден собра 70 од нив од Зеница и потоа за Риека и Голи Оток.
„Во Зеница е убиен Славко, кој знае колку години имал. Подоцна го водеше ФАП. Велат дека Тито зборувал наместо него, такви ни требаат, јас бев таков во тие години, револуционер… Посетите Беа на триесетти јули, му кажав на чуварот, тој не е на списокот Тие дојдоа, а јас отидов директно на пристаништето, бевме 3.600 луѓе, некои од цела Југославија имаше бродови колку сакаш, а кај нас неодамна беше поправен чамецот на управителот, големиот глисер. Се наведнувам наназад, пушам пура, па вадам нож од џеб и кога ќе се стегне штрафот, го сечам еднаш, сечам втор пат… Бравари, болан, тие се мајстори, што е. нож за нив“, вели тој.
Бегав 12 дена
Во еден момент јажето се кине и чамецот го понесува бранот.
„Куку мене, шансата ми е изгубена, но вториот бран повторно ја враќа и скокнам на глава! Го притискам копчето, ја притискам рачката и тоа го знаев од поправката, кога тој брод се преврте, пријателе, ме фрли, за малку ќе се онесвестев не паднав Велат дека пукале по мене, но набрзина го исклучив горивото до чамецот, двесте метри, а потоа пливав. нагорнина, има автопат, па преку него гледам одозгора, полицајците веќе стигнаа од Јабланчо и помислија, добро е, еве го во чамецот… и заборавив какви планини. и се викаа села, но никогаш нема да заборавам дека трчав дома 12 дена и 12 ноќи Се качувам до Алан, се вика Пазариште Најлошо е што е, па го изедов стариот снег во планина, реков, луѓе, бегав од Голи оток како е.
Ако ме фатат – ќе ме убијат. Не, сељакот и тогаш не ја сакаше милицијата, а ти даваат кромид и сланина, па среќна ја минувам ноќта. Ми помогна и една баба, мислам дека беше Србинка. Ниту јас не се согласив со затвор за неа, а нејзините два сина се во милиција. Преспав во таа корпа за пченка. Таа ми го покажа патот наутро. Боже, одиме во село – кај коритото чека патрола. Се прави муабет со нив, добро утро, како си овде, малку на служба, па да се запознаат. Вели, ова е малото на сестра ми, дојди кај тетка ми да помогнеш, време е за жетва и слично. О, со среќа и со среќа“, вели тој.
„Отидов низ планините, нозете ми поцрнија, целата таа крв се слеа до колена и отидов во Босна. Морав да се сокријам таму, или во штала, или во грмушка, или во сено. исто така една анегдота: Бев во едно село, ја поминав ноќта во јаслите со двете крави, баба ги турна поблиску до јаслите, а кравите ги истегнаа вратот и се мачеа Ќути си реков, ќе те види, ќе ја измолзи и ќе излезе од шталата, кога ќе стигнам дома, некои плачат, други се смеат. чуварите нека испијат буре ракија Се работи за самрак, кога ќе се јави полицијата, каде е Матан, вели, отишол во Зеница.
Заедно со пријател на велосипед и спуст.
„Тој е зад воланот, тој Милош командантот на милицијата бил во Чајдраш, му вика на Перван, двајца пак возеле велосипед, следниот пат богами ќе ти пишам карта. Не смеело два на Само еден вели Перван, болен си, овој го боли забот. Се разболува до SUP. Бегав од островот и дојдов да ти се јавам Блено, портирот не си пијан или си луд, а ти само потпишај те контактирав, па ако не ми веруваш дојдоа други те бараме низ цела Југославија, а ти дојдовте во Зеница, па Каде ми дадоа да ме спроведат.
Прво доаѓа добро тепање, па изолација.
„Повеќе бев во изолација отколку во црква. Ми препишаа седумдесет удари со палката, но ми дадоа седумдесет и два! Рекоа, требаше да биде седумдесет. Овој вели, епа кога така ќе собереш, сега ќе ја укине грешката, па палката ќе проработи пак Јаран, верувај грб и газ ми беа поцрни од панталониве Ми рече, што е со мене , за нормите во работилницата, за ѓубрето што Ненада не ме пушта дома, а ти другар ме воспитуваш две години и не протестирав продаден и неговата куќа останува гладна поради мене, а никој нема да ме види уште година ипол, тоа не можев да го дозволам А има доказ дека не побегнав од друга причина – се пријавив СУП во Зеница да врати ме во Голи оток. Единствено што не му кажав е дека сето тоа го смислив бидејќи знаев дека ќе ја загубам главата ако самите ме фатат. Мислам, милицијата. Ме погледна, па ги повика чуварите и им вели вака: Слушајте овде, да не слушам дека веќе некој ја допира Мата! Дали е тоа јасно?! Така ти беше“, вели тој и додава:
„А што трпеа сите луѓе на Голи оток, Господ нека ги спаси, ги уби каменолом, изолација, ги тепаа стражарите, има и гробишта, ама немаше гроб, мислам, немаше ни ознаки. Те фрлаат во некоја дупка, те закопуваат со неколку остриги и ете ти беа тие убијци, наши, криминалци, оние од други републики… И што и да ти заговараат, ако си направил нешто. милицијата тешко би му поверувала. За казна треба да го носиш тој голем камен и ако се сопнеш сите да те плукаат или удираат, па син на татко, татко на син, пријател на пријател Кога бев со Тито во таа Куќа на цвеќето, му реков тој: Што ти е животот момче, еве ме жив со тебе, а ти лежиш“.