Ф’стаците одамна се омилена деликатеса и спаѓаат меѓу поскапите јаткасти плодови. Иако најчесто ги купуваме како увозен производ, тие можат успешно да се одгледуваат и во нашите климатски услови.
Дејан Јаковљевиќ од селото Селиште со години се занимава со производство на саден материјал, а пред пет години решил да започне и со одгледување ф’стаци, како и со продажба на садници.
Според неговото искуство, во Србија веќе постојат садници кои успешно растат и раѓаат без каква било зимска заштита или посебен третман. Во моментов, тој поседува околу 50 дрвја ф’стаци стари четири години.
Овие дрвја служат како матични растенија и строго се кројат за да даваат што повеќе пупки за калемење. Годинава, Јаковљевиќ засадил околу 200 нови садници кои ќе ги остави за идниот роден период.
Отпорна и благодарна култура
Како што вели тој, одгледувањето ф’стаци на нашите простори не создава поголеми проблеми околу заштитата и одржувањето, бидејќи станува збор за исклучително отпорно растение.
„Поради смолата со силен мирис, сличен на бор, ф’стаците ги избегнуваат и инсекти и дивеч“, објаснува Јаковљевиќ.
Потребна е заштита од црна дамкавост во втората половина од летото, додека наводнувањето е пожелно, но не и задолжително. Нивниот вретенест корен брзо допира до подлабоките слоеви на почвата, каде што има постојана влага. Садниците не замрзнуваат и не треба да се покриваат во зима, бидејќи тоа може да предизвика предвремена вегетација.
Кога и како се садат ф’стаците
Најдобро време за садење, како и кај повеќето овошни видови, е есента, за растението да има доволно време да се прилагоди и да акумулира влага околу коренот во текот на зимата.
Растот на коренот започнува кон крајот на февруари, слично како кај лешникот, па идеално е садењето да се заврши до крајот на јануари.
Садниците почнуваат да раѓаат по три до четири години, но во почетокот не треба да се очекуваат високи приноси. Потребни се редовно ѓубрење, уништување на плевелот, обликување на крошната и основно одржување.
Со оглед на цената на плодот и приносот од околу 15 килограми по дрво во десеттата година, ф’стаците се сметаат за економски исплатлива овошна култура.
Долг животен век
Ф’стаците имаат долг животен век, кој зависи од сортата и условите на одгледување. Иранските сорти се меѓу најдолговечните и можат да живеат и до 100 години без интензивни агротехнички мерки. Калифорниските сорти имаат пократок век – околу 35 години.
Интензивното зголемување на приносот може да го скрати животот на растението, бидејќи прекумерното форсирање ги исцрпува дрвјата.
Потребни услови за одгледување
Ф’стаците потекнуваат од Иран, каде што климата е исклучително екстремна – ноќни температури до -5°C и дневни до +45°C, услови во кои малку овошни култури можат да опстанат.
Тие поднесуваат температури од -25°C до +50°C, но во летниот период им е неопходно директно сонце, не само за фотосинтеза, туку и за правилно зреење на плодот.
Можат да се одгледуваат на речиси сите типови почва, под услов таа да биде пропустлива и да не задржува вода. Садењето се врши на растојание од 4,5×6 или 5×5 метри, а дрвјата достигнуваат висина од околу 6 метри – слично на кајсија или слива.
Сорти и принос
„Произведуваме сорти Aegina, Kerman и Peters. Aegina е грчка сорта наменета за приморски подрачја. Kerman е иранска сорта која одлично ја поднесува континенталната клима и е застапена во околу 70 проценти од светските насади. Peters е машка садница која не дава плод, туку служи за опрашување“, објаснува Јаковљевиќ.
Бидејќи машките садници не раѓаат, потребно е внимателно планирање на распоредот во насадот. Една машка садница опрашува во радиус од околу 30 метри.
Приносот зависи од староста на дрвото, сортата, начинот на одржување и климатските услови. Во Србија, садници стари 12 години даваат над 15 килограми плод, додека во Турција, во полн род (околу 20 години старост), приносот може да достигне и 25 килограми по дрво.
Во моментов, интересот за поголеми насади е умерен – најчесто се купуваат садници за дворови и помали површини. Цената на садниците се движи од 15 до 20 евра, во зависност од класата, а побарувачката расте кога станува збор за егзотични растенија.